Podstawy teorii integracji sensorycznej

Opracowano na podstawie notatek z zajęć ,, Neurobiologiczne podstawy integracji sensorycznej", prowadzonych przez  mgr Joannę Sobiecką na Wydziale Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego. Artykuł opublikowany przeze mnie również na Wiki Wydziału Biologii Uniwersytetu Warszawskiego.

Teoria integracji sensorycznej -- teoria autorstwa AJ Ayres, terapeutki zajęciowej i psychologa, wprowadzona w latach sześćdziesiątych.

Definicja Ayres procesu integracji sensorycznej

Jest to proces, dzięki któremu mózg, otrzymując informacje ze zmysłów, segregując je, rozpoznając, interpretując i integrując ze sobą oraz wcześniejszymi doświadczeniami, odpowiada adekwatną reakcją na bodziec (proces integracji wrażeń, by mogły być użyte w celowym działaniu).
Terapia integracji sensorycznej (Terapia SI) jest terapią wspomagającą, nie wiodącą, gdyż jej skuteczność nie została potwierdzona badaniami naukowymi.

Rys historyczny

• 1962 - AJ Ayres tworzy Teorię Integracji Sensorycznej (SI)
• 1965 - Testy SCSIT (Kalifornijskie Testy Integracji Sensorycznej, używane do dziś)
• 1966 - Badania porównawcze dzieci z dysfunkcjami OUN i dzieci w normie
• 1969 - Badania dzieci z trudnościami w uczeniu się
• 1972 - 48 Testów do badania SI
• 1975 - Test do badania oczopląsu porotacyjnego SCPNT (jedyne narzędzie pozwalające odróżniać nadwrażliwość (wydłużony oczopląs) i niedowrażliwość (skrócony czas ruchu gałek ocznych) układu przedsionkowego)
• 1977 - Pierwsza typologia SI
• 1987 - Testy SIPT
• 1989 - Druga typologia SI
• 1994 - Zbigniew Przyrowski przynosi terapię SI do Polski
   

Założenia Ayres

Nowo narodzone dziecko, które widzi, słyszy i czuje, nie jest zdolne do wykonania złożonych czynności, jak np. ocena odległości, ponieważ proces rozwoju intergracji sensorycznej dokonuje się na kilku poziomach. Adekwatny rozwój integracji w pierwszych latach życia jest podstawą normalnego uczenia się w późniejszym wieku. Percepcja wzrokowa i słuchowa, mowa, czytanie, pisanie zależą od procesów integracyjnych w zakresie systemów zmysłowych:

• Czuciowych
  • Czucie powierzchniowe
  • Czucie głębokie (stawów, mięśni, więzadeł)
• Przedsionkowych
• Kinestetycznych
• Wzrokowych
• Słuchowych

Procesy SI dokonują się głównie w rdzeniu kręgowym, pniu mózgu (jądra przedsionkowe, twór siatkowaty), móżdżku oraz w półkulach mózgowych. W pniu mózgu mają swój początek wszystkie procesy integracji sensorycznej, gdzie zachodzi wstępne opracowanie, które jest kontynuowane  w korze mózgowej. Stąd wczesno-rozwojowa adekwatna stymulacja dziecka zapobiega w przyszłości powstaniu wielu zaburzeń, również w zakresie rozwoju emocjonalnego i poznawczego.


Główne założenia teorii SI

1. Plastyczność neuronalna (największa do 3 r.ż.) zależy od:
   • Zaangażowania w wykonywane ćwiczenia terapeutyczne zarówno dziecka, jak i terapeuty
   • Różnorodności otoczenia, w którym przebiega terapia
   • Krytycznych okresów rozwojowych:
     • Zbyt wczesne uczenie pewnych umiejętności powoduje frustrację i nie przynosi rezultatów
     • Deprywacja niezbędnych w okresie krytycznym wrażeń ogranicza możliwości reagowania na pewne bodźce w przyszłości
2. Sekwencyjny rozwój procesów SI w normalnym rozwoju
   • Zachowania złożone opierają się na prostych, wcześniej wykształconych
3. Integralność systemu nerwowego
   • Wyższe struktury mózgu ewoluowały z niższych
   • Działania ośrodków korowych zależą od ośrodków podkorowych (:)), w których dokonują się główne procesy SI
4. Reakcje adaptacyjne wpływają na rozwój SI na zasadzie sprzężenia zwrotnego

Reakcje adaptacyjne wymagają organizacji wrażeń, porównania ich z wcześniejszymi doświadczeniami, dokładnego osądu wymagań płynących z otoczenia i udzielenia adekwatnej odpowiedzi na nie. Pojawienie się reakcji adaptacyjnych opiera się na doświadczeniach sensoryczno-motorycznych.


Typologia z 1977 r.

1. Dyspraksja lub problemy z planowanie motorycznym
2. Dysfunkcje integracji przedsionkowo-bilateralnej
3. Dysfunkcje uogólnione

Dysfunkcje modulacji sensorycznej danych wejściowych:

• Niepewność grawitacyjna (dzieci nie lubią mieć stóp oderwanych od podłoża => nie lubią huśtać się, wspinać, itp.)
• Nietolerancja ruchu
• Obronność dotykowa (dzieciom przeszkadzają ubrania => mogą nosić coś długiego lub się rozbierać, nie lubią dmuchania na kark, nie lubią lepić z plasteliny, kleić, mają preferencje żywieniowe co do konsystencji pokarmu)
• Obronność sensoryczna (unikają bodźców wszelkich modalności, łatwo je przestymulować)
   

 Typologia z 1989 r.

1. Dysfunkcje procesów somatosensorycznych
2. Dysfunkcje posturalne, obustronnej koordynacji i sekwencyjności
3. Dysfunkcje w zakresie somatopraksji (np. jak postawić nogę, żeby ominąć przeszkodę)
4. Dysfunkcje w zakresie praksji na polecenia słowne (trudności wykonywania poleceń słownych, poznawionych wskazówek wizualnych)
5. Dysfunkcje w zakresie praksji wzrokowych (często zaburzone ruchy śledzące i kaskadowe gałek ocznych)
   • Deficyty percepcji kształtu i przestrzeni
   • Deficyty wzrokowe-konstrukcyjne
   • Deficyty koordynacji wzrokowo-ruchowej
6. Uogólnione dysfunkcje integracji sensorycznej

Nadwrażliwość układu przedsionkowego

Symptomy niepewności grawitacyjnej

• Nadwrażliwość układu przedsionkowego
• Dziecko niechętnie przyjmuje pozycje, w których musi oderwać stopy od podłoża
• Ma nienaturalny strach przed upadkiem lub wysokością
• Nie lubi być w pozycji do góry nogami
• Nie lubi zabaw typu przewroty, turlanie, zabawy na drążku, zabawy w rotacji - karuzela
• Unika na placu zabaw drabinej, huśtawek
• Unika zeskakiwania z wyższej powierzchni na niższą
• Dłużej niż inne dzieci uczy się schodzenia i/lub wchodzenia po schodach (zwłaszcza naprzemiennego)
• Nie lubi wspinać się na drzwa, chodzić po krawężnikach, murkach
• Nie potrafi dobrze ocenić odległości
• Ma słabą orientację przestrzenną
• Wpada w popłoch, gdy nagle zostanie popchnięte do tyłu, nawet w pozycji siedzącej
• Jadąc samochodem nie lubi, gdy ktoś ostro i szybko skręca

Symptomy nietolerancji ruchu

• Może czuć się źle od samego patrzenia na rotację
• Dziecko źle znosi szybkie, nagłe ruchy liniowe, kręcenie się w koło

Diagnoza zaburzeń w obrębie układu przedsionkowego - badamy:

• Oczopląs porotacyjny
• Praksję i równowagę
• Napięcie mięśniowe

Symptomy zaburzeń posturalno-okoruchowych

• Problemy z czytaniem, pisaniem, matematyką
• Niezgrabne ruchy (dziecko często potyka się, przewraca, nie potrafi się asekurować przed upadkiem)
• Dziecko nie lubi gier zespołowych (trudności z łapaniem piłki, chodzeniem po drabinkach i równoważniach)
• Krótszy czas trwania oczopląsu porotacyjnego
• W pozycji leżącej na brzuchu nie potrafi jednocześnie unieść głowy, rąk i nóg lub utrzymuje je tylko przez chwilę
• Nie ma dominacji jednej z rąk
• Myli kierunki, zwłaszcza gdy nie ma czasu na zastanowienie się
• Odwraca litery d-b, p-b podczas nauki pisania
• Ma problemy z przepisywaniem z tablicy
• Podczas pracy przy stole często podpiera głowę
• Ma trudności z radzeniem sobie ze stresem, obniżone poczucie własnej wartości

Diagnozę stawia się badając:

• Napięcie mięśniowe (kokontrakcja)
• Współskurcze
• Pozycję wyprostną (położone na brzuchu, jak długo utrzyma w górze głowę i kończyny)
• Test Shildera (wyciągnięcie wprost rąk)
• Reakcje posturalne
• Próba zgięciowa
• Chodzenie stopa za stopą
• Ruchy gałek ocznych (izolowane od głowy, konwergencja - sprawdzenie mięśni oczu)
• Diadochokineza (szybka rotacja przedramion)

Symptomy zaburzeń obustronnej integracji i sekwencyjności

• Często towarzyszą zaburzeniom posturalno-okoruchowym
• Obniżona obustronna koordynacji (np. łapanie piłki, 2 kredki w 2 dłoniach)
• Trudności z rozróżnieniem stron prawa-lewa
• Unikanie przekraczania linii środkowej ciała (krążenia tułowia)
• Niewykształcona w pełni lateralizacja (podskoki obunóż, lajkonik, pajace)
• Niskie umiejętności wykonywania ruchów sekwencyjnych (np. łapanie piłki po koźle, kopnięcie piłki w ruchu)

Diagnoza - wszystkie próby, które wymagają obustronnej koordynacji

• Diadochokineza
• Współskurcze
• Próba palec-kciuk
• Pajace
• Próby stolikowe (cięcie nożyczkami, nawlekanie koralików)
• Skoki przez skakankę
• Podskoki obunóż
• Podskoki bez zatrzymywania
• Sekwencje ruchów następujących po sobie

Symptomy obronności dotykowej

Obronność dotykowa - silna i trwała tendencja do emocjonalnego i negatywnego reagowania na bodźce dotykowe, odzwierciedlająca poważniejsze zaburzenia wewnątrz systemu dotykowego

• Dziecko nie lubi być dotykane, przytulane
• Jest rozdrażnione podczas trzymania go na rękach
• Nie lubi dotykać nowych i zróżnicowanych faktur
• Nie chce nosić nowych ubrań, rozbiera się, ale może też nie lubić bycia rozebranym
• Unika używania rąk
• Nie lubi piaskownicy, malowania dłońmi, lepienia plasteliną
• Nie lubi delikatnego dotyki, ale toleruje stanowczy
• Woli kąpać się w wannie niż pod prysznicem
• Chodzi na palcach
• Nie lubi chodzić boso
• Pociera dotknięte miejsca
• Wypluwa jedzenie, odmawia jedzenia pewnych pokarmów
• Reaguje nadwrażliwie, gdy zostanie dotknięte niespodziewanie
• Nie lubi mycia twarzy, czesania, obcinania włosów i paznokci, mycia głowy
• Zbyt mocno reaguje na ból i temperaturę
• Izoluje się od ludzi
   

Symptomy zaburzeń wzroku

• Dziecko potyka się
• Jest niezdarne, niezgrabne
• Nieprawidłowo ocenia odległości
• Słaba orientacja przestrzenna
• Zmniejsza dystans oglądając przedmioty
• Może być zdezorientowane
• Wykonuje dziwne ruchy głowy
• Unika aktywności ruchowej na placu zabaw
• Przyzwyczaja się mocno do znanych miejsc i przedmiotów
• Mruży oczy
• Dzieci z niedowrażliwością lubią małe przedmioty, fiksują wzrok na drobnych wzorach, drą kartki na małe kawałki w które wpatrują się sypiąc

Symptomy zaburzeń słuchu

• Dziecko zatyka uszy
• Produkuje dźwięki
• Zaburzenia koncentracji i uwagi
• Trudności w komunikacji
• Dziecko nie wykonuje poleceń
• Preferuje określone częstotliwości dźwięków
• Ma nagłe ataki pobudzenia, zdenerwowania
• Unika dużych zbiorowisk ludzkich

Symptomy zaburzeń czucia różnicowego

• Dziecko nie zauważa, że było dotknięte lub że się skaleczyło lub że upuściło trzymaną zabawkę
• Zauważa, że było dotknięte, ale nie wie, w które miejsce
• Domaga się, by je dotykać, lubi gwałtowne zabawy
• Domaga się, by je rozebrać
• Nie reaguje na ból fizyczny
• Często wkłada ręce i przedmioty do buzi
• Lubi wkładać palce do plasteliny, ciasta
• Siada na dłoniach i stopach
• Lubi wibracje (uwaga --> nie, jeśli nie padaczka)
• Przelewa się w rękach
• Preferuje twarde i ciężkie przedmioty
• Ma słabą świadomość własnego ciała
• Nie jest w stanie rozróżnić cech trzymanego przedmiotu

Podział zaburzeń integracji sensorycznej pod względem etapu procesowania informacji

Zaburzenia na etapie:

1. Rejestracji bodźca
2. Modulacji

• Niepewność grawitacyjna,
• Nietolerancja ruchu,
• Obronność dotykowa,
• Nadwrażliwość słuchowa, węchowa, wzrokowa, smakowa

1. Różnicowania i dyskryminacji

• Zaburzenia posturalno-oczne,
• Zaburzenia integracji obustronnej i sekwencyjności,
• Zaburzenia somatosensoryczne,
• Somatopraksje,
• Zaburzenia różnicowania w obrębie innych zmysłów